درسنامه آموزشی فارسی (2) کلاس یازدهم

در داستان‌های حماسی ایران و اساطیر باستان، چهرهٔ انقلابی کاوهٔ آهنگر بی‌نظیر است و پیش‌بند چرمین او که بر نیزه کرد و مردم را به اتّحاد و جنبش فراخواند، درفشی بود انقلابی که بر ضدّ پادشاه وقت، ضحّاک، برافراشت. درفشی که پشتیبان آن، دل دردمند و بازوی مردم رنج کشیده و بی‌پناه بود.

ضحّاک، معرّب اژی دهاک (اژدها)، در داستان‌های ایرانی، مظهر خوی شیطانی است و زشتی و بدی؛ در اوستا موجودی است «سه پوزهٔ سه سرِ شش چشم»، دیوزاد و مایهٔ آسیب آدمیان و فتنه و فساد. به روایت فردوسی، ضحّاک بارها فریب ابلیس را می‌خورد؛ بدین معنی که ابلیس با موافقت او، پدرش، مَرداس، را که مردی پاک دین بود، از پا در می‌آورد تا ضحّاک به پادشاهی برسد. سپس در لباس خوالیگری چالاک، خورش‌هایی حیوانی به او می‌خوراند و خوی بد را در او می‌پرورد؛ سپس بر اثر بوسه زدن ابلیس بر دوش ضحّاک، دو مار از دو کتف او می‌روید و مایهٔ رنج وی می‌شود.

قلمرو زبانی: خوالیگر: آشپز، طباخ. این کلمه صفت شغلی است و از xali به معنی طعام به اضافه «گر» پسوند فاعلی و شغلی ساخته شده است.
قلمرو ادبی: داستان ضحاک، داستانی کاملاً نمادین است و عناصر و مؤلفه‌های آن نقش‌های نمادین ایفا می‌کنند. بخشی از این نمادها در متن توصیف شده‌اند اما برای درک درست داستان ضحاک، نیازمند بازخوانی نمادهای آن هستیم. «دوش» نماد قدرت و اقتدار است و «بوسهة نشانة التذاذ و التصاق است؛ یعنی با بوسهٔ ابلیس که بر دوش ضحاک می‌نشیند، تمامی اقتدار و قدرت وی از آن ابلیس می‌شود و از آن پس ضحاک، پیوستهٔ ابلیس می‌شود و جز به ارادهٔ او رفتار نمی‌کند.

پزشکان فرزانه از عهدهٔ علاج بر نمی‌آیند تا بار دیگر ابلیس خود را به صورت پزشکی در می‌آورد و به نزد ضحّاک می‌رود و به او می‌گوید: «راه درمان این درد و آرام کردن ماران، سیر داشتن آن‌ها با مغز سر آدمیان است.»

قلمرو فکری: مغز: نشانهٔ این که ابلیس برای این که اراده و قدرت انسان را در اختیار بگیرد، باید بر مغز (خرد و اندیشه) او چیره شود.

ضحّاک نیز چنین می‌کند و برای تسکین درد خود به این کار می‌پردازد. به این ترتیب که هر شب دو مرد را از کهتران یا مهترزادگان به دیوان او می‌برند و جانشان را می‌گیرند و خورشگر، مغز سر آنان را بیرون می‌آورد و به مارها می‌خوراند تا درد ضحّاک اندکی آرامش یابد.

قلمرو ادبی: اشاره دارد به این که باید مغز جوان باشد؛ جوان، نماد اراده و اقتدار جامعه است.
قلمرو فکری: مغز نیروی محرک و به اصطلاح موتور جامعه است. هم از این رو، ابلیس می‌خواهد نیروی کار و تلاش جامعه را مختل کند و برای همین هم هست که هنر خوار می‌شود و جادویی ارجمند می‌گردد.

در اساطیر ایران، مار مظهری است از اهریمن و در اینجا نیز بر دوش ضحّاک می‌روید که تجسّمی است از خوهای اهریمنی و بیداد و منش خبیث.

پادشاه ستمگر شبی در خواب می‌بیند سه تن مرد جنگی قصد او می‌کنند و یکی از آنان او را به ضرب گرز از پا در می‌آورد … وی از بیم برخود می‌پیچد و فریادزنان از خواب می‌پرد. ناچار موبدان و خردمندان را به مشورت می‌خواند و خواب خود را حکایت می‌کند و تعبیر آن را از ایشان می‌خواهد. آنان از بیم خشم او تا سه روز چیزی نمی‌گویند. سرانجام، یکی از ایشان می‌گوید که زبونی ضحّاک به دست کسی انجام خواهد شد که هنوز از مادر نزاده است. همین اشاره کافی است که پادشاه بدمنش به جست‌و‌جوی چنین نوزادی فرمان دهد.

امّا در این ایّام، فریدون از مادر می‌زاید و از گاوی به نام «برَمایه» شیر می‌نوشد و در غاری پرورش می‌یابد. پدر او، آبتین که ناگزیر از بیم ضحّاک ترسان و گریزان است، روزی گرفتار می‌شود و مغز سرش را به ماران می‌دهند. مادر فریدون، فَرانکَ، پسر را به البرزکوه می‌برد و به دست مردی پاک‌دین می‌سپرد. ضحّاک که به نهانگاه پیشین نوزاد پی می‌برد، به آنجا می‌رود؛ گاو برمایه و همۀ چهارپایان را می‌کشد و خانۀ آبتین را به آتش می‌کشد؛ اما پسر به خواست خداوند بزرگ می‌بالد و نیرو می‌گیرد و سرانجام، نام و نشان خود را از مادر می‌پرسد و چون از پادشاهی ضحّاک و جفاهای او آگاه می‌شود، عزم می‌کند که از وی انتقام گیرد. از این رو در انتظار فرصتی مناسب چشم به راه آینده است. این فرصت گران‌بها را کاوه فراهم می‌آورد؛ یعنی یکی از مردم فرودست و پاک دین که سروکارش با آهن است و رنج و زحمت؛ امّا پایان‌بخش شب تیرۀ ستم می‌شود و نویدبخش پیروزی و بهروزی.

در محیطی که پادشاه بیداد پیشهٔ ماردوش به وجود آورده بود، تاریکی و ظلم بر همه جا چیرگی داشت و کسی ایمن نمی‌توانست زیست. فردوسی تصویری از آن روزهای سیاه را هرچه گویاتر نشان داده است؛ روزگاری که کاوه و هزاران تن دیگر را ناگزیر به بهای جان خویش به نافرمانی و قیام برانگیخت:

قلمرو زبانی: ضرب: ضربه، زدن، کوبیدن / بیم: ترس / موبد: روحانی زردشتی، مجازاً دانشمند، دانا / زبونی: بیچارگی، خواری / بدمنش: بدذات، بدسرشت / نهانگاه: مخفیگاه / می‌بالد: رشد می‌کند / جفا: ستم، ظلم / عزم: قصد، نیّت / فرودست: زیردست، فرومایه، پَست / بیدادپیشه: ستمگر / ایمن: در امان / گویاتر: روشن‌تر، شیواتر / ناگزیر: ناچار، ضرورتاً / به بهای جان: به قیمت جان دادن
قلمرو ادبی: قصد کسی کردن: کنایه از تصمیم به کشتن کسی / از پا در آوردن: کنایه از کشتن / موبدان: مجاز از دانشمندان / چشم به راه: کنایه از منتظر / شب ستم: اضافۀ تشبیهی / روزهای سیاه: تناقض و کنایه از دوران درد و بدبختی / تاریکی: مجاز از ظلم و خفقان

چشمۀ روشن، غلامحسین یوسفی

قلمرو زبانی: انجمن شدن: گرد آمدن (افراد، اشیا ، زمان و غیره) انبوه شدن. / بیت: دو جمله به شیوۀ بلاغی / شهریار و انجمن: نقش مسند
قلمرو ادبی: انجمن شدن سال بر کسی: کنایه از سپری شدن عمرِ کسی / مصراع دوم: کنایه از اینکه ضحّاک هزارسال پادشاهی کرد / هزار: نماد کثرت و مجاز از زیادی و اغراق / بر تخت شدن: کنایه از به قدرت رسیدن / شد: آرایهٔ تکرار /واج‌آرایی «ر» / ضحّاک و شهریار و هزار: تناسب
قلمرو فکری: وقتی ضحاک پادشاه ایران شد، حکومت او هزار سال طول کشید.

قلمرو زبانی: دیوانگان: مقابل فرزانگان / نهان گشت: ناپدید شد / کردار: رفتار، راه و رسم / پراگنده: پخش / بیت: دو جمله
قلمرو ادبی: پراگنده شدن نام کنایه از «مشهورر شدن، به قدرت و اعتبار رسیدن» / تضاد بین نهان گشتن و پراگنده شدن نام فرزانگان و دیوانگان / دیوانگان: ایهام: 1- دیوانه‌ها 2- طرفداران ضحّاک / کام: مجاز از آرزو
قلمرو فکری: بی‌خردان و نادانان. راه و رسم دانایان و فرهیختگان از بین رفت و جادوگران مشهور شدند. مفهوم: گوشه نشینی خردمندان و مقام یافتن بی خردان ،چیرگی ظلم بر جامعه.

قلمرو زبانی: هنر: فضیلت، استعداد، شایستگی، لیاقت / خوار: پَست، بی‌ارزش / جادویی: جادوگری / ارجمند: شایسته، باارزش / گزند: آسیب / بیت: چهار جمله / جملۀ اول و دوم شیوۀ عادی / جملۀ سوم و چهارم شیوۀ بلاغی / حذف فعل «شد» به قرینۀ لفظی در جملات دو و سه و چهار
قلمرو ادبی: تضاد: هنر و جادویی / نهان و آشکار / خوار و ارجمند - مجاز: هنر مجاز از همهٔ چیزهای با ارزش / جادویی مجاز از همه‌ی چیزهای بی‌ارزش
قلمرو فکری: جادویی در برابر هنر قرار می‌گیرد و اگر هنر را شایستگی و توانمندی بدانیم پس جادویی عملی خواهد بود که در برابر شایسته سالاری قرار خواهد گرفت. ضحاک، جادویی را رواج می‌دهد و این نشان می‌دهد که جادویی عملی اهریمنی است.

قلمرو زبانی: برآمد: سپری شد / تنگی: سختی / فراز کشیدن: پیش‌کشیدن، به سوی خود کشیدن، کشیده شدن / بیت: دو جمله به شیوۀ بلاغی
قلمرو ادبی: جناس ناهمسان (ناقص اختلافی): دراز و فراز / کنایه: روزگار برآمدن کنایه از مدّتی سپری شد / تشبیه: ضحّاک به اژدها تشبیه شده است.
قلمرو فکری: از پادشاهی ضحّاک بر ایران مدّت زیادی گذشت و ضحّاک اژدها صفت را غم و اندوهی فرا گرفت.

قلمرو زبانی: بُد: مخفّف بود / را در «ضحّاک را روز و شب» فکّ اضافه: روز و شبِ ضحّاک / بیت: دو جمله.
قلمرو ادبی: کنایه: لَب گشودن کنایه از سخن گفتن / شب و لب: جناس ناقص اختلافی / روز و شب: تضاد و تناسب و مجاز از همۀ شبانه‌روز / فریدون و ضحّاک: تضاد / روز و شب به نام کسی دو لب را گشودن: کنایه از پیوسته نام کسی را بر زبان آوردن
قلمرو فکری: روزگار چنان شد که ضحّاک پیوسته از فریدون سخن می‌گفت.

قلمرو زبانی: مهتران: بزرگان / بخواست: دعوت کرد، احضار کرد / بیت: دو جمله / مهتران و پشت: نقش مفعول / راست: نقش مسند.
قلمرو ادبی: پشت راست کردن: کنایه از ثابت و مستقر شدن. قدرت یافتن.
قلمرو فکری: ضحّاک از هر کشوری بزرگان و سران آنها را فراخواند تا بتواند به کمک آنها قدرت بگیرد و به پادشاهی‌اش ادامه دهد.

قلمرو زبانی: موبدان: موبد در اصل مغ بَد یعنی روحانی بزرگ. و در اینجا بزرگان روحانی. این گروه همیشه یکی از ارکان حکومت بودند. البته در دوره‌هایی هست که برخی از پادشاهان خواستند از قدرت مغان کم کنند و حتی به قلع و قمع آنها پرداختند اما همیشه حضور آنها در حکومت سنگین بوده است.
قلمرو ادبی:  مراعات نظیر: پرهنر، با گهر و بخر / تضاد: نهانی و روشن / این دو بیت موقوف‌المعانی هستند.
قلمرو فکری: بعد از آن با روحانیان این چنین سخن گفت: که این انسان‌های هنرمند و با اصل و نصب و خردمند، شخص پنهانی دشمن من است و این دشمنی در نزد انسان‌های خردمند روشن و آشکار است.

قلمرو زبانی: محضر: استشهادنامه / سپهبد: فرمانده و سردار سپاه
قلمرو ادبی: جناس ناهمسان (ناقص اختلافی) نوشت و نکشت / اضافه‌ی تشبیهی: تخم نیکی / تناسب: تخم و نکشت
قلمرو فکری: ضحّاک از هر کشوری بزرگان و سران آنها را فراخواند تا بتواند به کمک آنها قدرت بگیرد و به پادشاهی‌اش ادامه دهد.

قلمرو زبانی: بیم: ترس / راستان: انسان‌های درست / همداستان: هم‌نظر، هم رأی / بیت: یک جمله به شیوۀ بلاغی
قلمرو ادبی: کنایه: همداستان شدن کنایه از هم رأی و همراه شدن / سپهبد: کنایه از ضحّاک / آن کار: منظور استشهادنامه
قلمرو فکری: گروهی افراد راست‌رو هم که در دربار او حضور داشتند و فراخوانده شده بودند، از ترس با آن استشهادنامه موافقت کردند.

قلمرو زبانی: محضر: استشهادنامه / بُرنا: جوان / بیت: یک جمله
قلمرو ادبی: تضاد: بُرنا و پیر / مجاز: برنا و پیر مجاز از همهٔ حاضران در مجلس / استعاره: اژدها استعاره از ضحّاک
قلمرو فکری: همهٔ افراد چه جوان و چه پیر به ناچار آن استشهادنامهٔ ضحاک را تأیید و تصدیق کردند.

قلمرو زبانی: یکایک: ناگهان / درگاه: دربار، کاخ / برآمد: بلند شد / خروشیدن: اعتراض / بیت: یک جمله / شاه: ضحّاک / دادخواه: کاوهٔ آهنگر
قلمرو ادبی: واج‌آرایی: تکرار مصوّت «آ» / دادخواه: کنایه از کاوۀ آهنگر
قلمرو فکری: در آن لحظه ناگهان از دربار ضحّاک، فریاد کاوه بلند شد.

قلمرو زبانی: ستمدیده: منظور کاوۀ آهنگر / او: منظور ضحّاک / برِ: نزدِ، کنارِ / «ـَ ش» در نامدارانش: نقش مفعول / بیت: دو جمله.
قلمرو ادبی: ستم‌دیده: کنایه از کاوۀ آهنگر / واج‌آرایی «ن»
قلمرو فکری: چون بحث استشهادنامه است و ضحاک می‌خواهد خود را دادگر نشان دهد، هم از این رو کاوه را بر نامداران می‌نشاند و در آخر هم می‌بینیم که فرزندش را آزاد می‌کند.

قلمرو زبانی: بدو: مخفّف به او / مهتر: بزرگتر، منظور ضحّاک / به روی: با حالت / دژم: خشمگین / برگوی: بگو / بیت: سه جمله.
قلمرو ادبی: اشتقاق: گفت، گوی / حس‌آمیزی: ستم دیدن / تناسب: دیدن و گفتن
قلمرو فکری: ضحّاک با خشم و عصبانیت به او گفت: بگو از جانب چه کسی بر تو ظلم شده است؟

قلمرو زبانی: خروشید: اعتراض کرد / شاها: ای شاه / بیت: چهارجمله / شاه در مصراع دوم: نقش منادا / دست: نقش مفعول / «ـَ م» در منم: فعل اسنادی
قلمرو ادبی: دست بر سر زدن: کنایه از بیان حالت اندوه و تأسف. / دست و سر: تناسب / بر و سر: جناس ناقص اختلافی / واج‌آرایی «د» و «ر».
قلمرو فکری: من از ستم شاه، ماتم زده‌ام. «دادخواه» که پس از این ماجراها به صورت لقب و شهرت برای کاوه در می‌آید، در اینجا به عنوان لقب نیامده است و بلکه در معنی شاکی و متظلم است یعنی ای شاه از تو به من ستم رسیده است و من برای دادخواهی و شکایت اینجا آمده‌ام.

قلمرو زبانی: یکی بی‌زیان مرد آهنگرم: سه ترکیب وصفی: یک مرِد بی‌زیانِ آهنگر هستم. / «ـَ‌م» در سرم: نقش مضاف‌الیه / بیت: دو جمله
قلمرو ادبی: آتش: استعاره از ستم / مصراع دوم کنایه: اینکه از شاه بلا و ستم دیده‌ام. / بر و سر: جناس ناقص اختلافی / سر: مجاز از تمام وجود.
قلمرو فکری: گفت من مرد آهنگری هستم که آسیبم به هیچ کس نرسیده است؛ اما پیوسته از جانب پادشاه به من ظلم می‌شود.

قلمرو زبانی: گر: به معنی یا است. / آوری: بی‌گمان، بی‌تردید، به طور قاطع / اژدهاپیکر: در شکل و هیئت اژدها، دارای نقش اژدها / داستان: موضوع
قلمرو ادبی: تشبیه: ضحّاک به اژدها تشبیه شده است. / اژدهاپیکر: تشبیه درون‌واژه‌ای
قلمرو فکری: اگر تو پادشاه هستی یا پادشاه ماردوشی، باید دربارهٔ سرگذشت من قضاوت نمایی.

قلمرو زبانی: بیت: دو جمله / بهر ما: نقش مسند / تو راست: از آنِ تو است / بهرِ: برای
قلمرو ادبی: هفت کشور: مجاز از تمام جهان / ما و را: جناس ناقص اختلافی / شاه و کشور: مراعات نظیر / نکته: در گذشته فکر می‌کردند در کل دنیا فقط هفت کشور وجود دارد.
قلمرو فکری: چرا باید از جهان پادشاهی تو، تنها رنج و سختی‌اش بهرهٔ ما باشد.

قلمرو زبانی: شمار گرفتن: حساب پس دادن / بدان: به وسیله آن / بیت: سه جمله / بباید: لازم است / جهان: نقش نهاد / شگفت: نقش متمم
قلمرو ادبی: واج آرایی «ب» / جهان: مجاز از مردم / مصراع اول: کنایه از حساب پس دادن
قلمرو فکری: باید به خاطر ستم‌هایت به من حساب پس بدهی تا جهانیان شگفت زده شوند.

قلمرو زبانی: مگر: شاید / شمار: حساب پس دادن، پاسخ‌گویی / پدید آید: آشکار شود / گیتی: جهان / چون: چگونه / بیت: دو جمله (سه جمله)
قلمرو فکری: مگر با پاسخ‌گویی تو روشن شود که چگونه (دوباره) نوبت کشتن فرزند من رسیده است.

قلمرو زبانی: «را» حرف اضافه در معنی «برای» / همی داد باید: باید می‌دادی / مغز فرزند من: گروه مفعولی / انجمن: مجمع، این جا گروه مردم
قلمرو فکری: که چرا از میان همه، مغز فرزندان من باید خوراک ماران تو شود؟

قلمرو زبانی: سپهبد: فرمانده و سردار سپاه / گفتار: سخن / بنگرید: اندیشید / کان: مخفّف که آن / بیت: سه جمله.
قلمرو ادبی: حس‌آمیزی: نگریستن گفتار / شنیدن و گفتار و سخن: مراعات نظیر (تناسب) / نگریستن: کنایه از توجّه کردن
قلمرو فکری: ضحّاک هنگامی که سخنان کاوه را شنید، از آن سخنان شجاعانه شگفت زده شد.

قلمرو زبانی: به خوبی: با نیکی، با لطف و محبّت / پیوند: ارتباط / بیت: دو جمله / فرزند و پیوند: نقش مفعول.
قلمرو ادبی: کنایه: جستن پیوند او کنایه از او را علاقه‌مند کردن / واج‌آرایی «ب» و «د»
قلمرو فکری: فرزند کاوه را به او بازگرداندند و دوستی علاقه‌ای که باید بین آنها (کاوه و ضحّاک) باشد، برقرار کردند. (با مهربانی تلاش کردند دل او را به دست بیاورند.)

قلمرو زبانی: کاوه را: به کاوه / محضر: استشهادنامه / گوا: گواه، شاهد / بر آن محضر اندر: دو حرف اضافه برای یک متمم (ویژگی سبکی) / بیت: دو جمله / کاوه: نقش متمم / گوا: نقش مسند
قلمرو ادبی: واج‌آرایی مصوّت بلند «ا» / محضر و گوا: مراعات نظیر (تناسب).
قلمرو فکری: پس ضحاک به کاوه دستور داد تا آن گواهی‌نامه را تأیید و تصدیق کند.

قلمرو زبانی: پایمرد: دستیار. دیو: هرسرکش و متمرّد، خواه از جنس انس و خواه از جنس جن و خواه از دیگر حیوانات و ابلیس که فارسیان اهرمن و دیو خوانند. / گیهان خدیو: خدای جهان./ گیهان خدیو: ترکیب اضافی مقلوب./ براندیشم: براندیشیدن: ترسیدن، ملاحظه کردن./ نه: نه نفی است و برای تأکید اول جمله می‌آید.
قلمرو ادبی: مجاز: پیران مجاز از بزرگان / استعاره: دیو استعاره از ضحّاک / جناس ناهمسان (ناقض افزایشی): دیو و خدیو / کنایه: دل بریدن کنایه از بی‌علاقه شدن / جناس ناهمسان (ناقص اختلافی): اوی و روی / کنایه: دل سپردن کنایه از تسلیم شدن - علاقه‌مند شدن - بر اندیشیدن کنایه از ترسیدن.
نکته: ابیات 25 تا 28 موقوف‌المعانی هستند.
قلمرو فکری: هنگامی که کاوه آن گواهی‌نامه را خواند، سریع، رو به سوی بزرگان آن کشور کرد و فریاد زد: ای یاری‌دهندگان و خدمتگزاران ضحاک دیو صفت و ای کسانی که از خداوند جهان ترسی به دل راه نمی‌دهید، همهٔ شما با این کار، جهنم را برای خود خریدید و خود را تسلیم سخنان ضحّاک کردید. من این گواهی را تأیید نمی‌کنم و هرگز از پادشاه ستمگر نمی‌ترسم.

قلمرو زبانی: سِپَردَن: در تداول سِپُردن = سپاردن. در اینجا لگدمال کردن. از جمله معانی دیگر آن: انجام دادن؛ طی کردن: کاری که نه کار توست مسپار / راهی که نه راه توست مسپر.
قلمرو ادبی: جناس ناهمسان (ناقص اختلافی): جای و پای / کنایه: به پای سِپَردن کنایه از زیر پا لِه کردن / لرزان بودن: کنایه از شدت خشم
قلمرو فکری: فریاد زد و در حالی که از خشم بر جای خود می‌لرزید گواهی‌نامه را پاره کرد و در زیر پا له کرد.

قلمرو زبانی: درگاه: دربار، کاخ / انجمن گشت: جمع شد / بازارگاه: جای خرید و فروش؛ بازار؛ در متن درس، مقصود اهل بازار است / بیت: دوجمله
قلمرو ادبی: مجاز: بازارگاه مجاز از مردم
قلمرو فکری: هنگامی که کاوه از قصر ضحّاک بیرون آمد، مردمِ بازار گِرد او جمع شدند.

قلمرو زبانی: برخروشید: فریاد زد / فریاد خواندن: فریاد خواستن، طلب یاری کردن، دادخواهی کردن / داد: عدالت، انصاف / خواند: دعوت کرد / بیت: سه جمله
قلمرو ادبی: داد، با توجه به «فریاد» ایهام تناسبی دارد: 1- عدل و داد 2- داد و فریاد / جهان: مجازاً مردم جهان.
قلمرو فکری: کاوه پیوسته فریاد می‌زد و حق‌خواهی می‌کرد و همهٔ مردم جهان را به عدالت فرا می‌خواند.

قلمرو زبانی: زخم: ضربه / درای: پتک آهنی./ همان چرمی که آهنگرها هنگام ضربه زدن با پتک با آن روی پای خود را می‌پوشانند./ پشت در مصرع، معنی ضد می‌دهد؛ یعنی روی.
قلمرو ادبی: مجاز: بازار مجاز از مردم بازار/ چرم مجاز از پیش‌بند - کنایه: گَرد برخاستن کنایه از غوغا و شورش به پا شدن / نکته: این دو بیت موقوف‌المعانی هستند.
قلمرو فکری: از آن چرمی که آهنگران برای محافظت بیشتر از ضربهٔ چکش بر روی پا می‌اندازند، کاوه همان چرم را بر سرنیزه کرد و در همان لحظه شورشی در میان بازاریان به پا شد.

قلمرو زبانی: خروشان: فریاد زنان / همی‌رفت: می‌رفت / نامداران: در اینجا منظور دلاوران / یزدان پرست: خداپرست / کاو: مخفّف که او / هوا: هواداری، طرفداری / هر دو بیت: دو جمله / هوا و دل: نقش مفعول / بیرون: نقش مسند
قلمرو ادبی: کنایه: هوای کسی را که کردن کنایه از به یاد کسی بودن، شیفته بودن - دل از بند بیرون کردن کنایه از خود را نجات دادن / مجاز: دل مجاز از تمام وجود. / نکته: این دو بیت موقوف‌المعانی هستند.
قلمرو فکری: کاوه در حالی که فریاد می‌زد و نیزه به دست گرفته بود، می‌گفت: ای پهلوانان خدا پرست، کسی که هوادار فریدون باشد، خود را از اسارت ضحّاک نجات می‌دهد.

قلمرو زبانی: بپویید: برخیزید، حرکت کنید. / حرف «را» فک اضافه است.دشمنِ جهان آفرین / آهرمن: اهریمن. شیطان. / بیت: سه جمله
قلمرو ادبی: دو کنایهٔ متضاد: هوای کسی کردن ≠ سر از بند کسی بیرون کردن.
قلمرو فکری: مصراع دوم تعریف آن است: اهریمن که دشمن جهان آفرین است. در دین زرتشتی، آفرینندهٔ بدی و پلیدی و زشتی و نادانی و ستم است. در دوران اسلامی معادل شیطان و ابلیس قلمداد شده است.

قلمرو زبانی: پیش اندرون: در پیش، پیشاپیش. / خُرد: کوچک / بیت: دو جمله
قلمرو ادبی: جناس ناهمسان (ناقص اختلافی): گُرد و خُرد / مجاز: جهان مجاز از مردم جهان
قلمرو فکری: کاوهٔ پهلوان، پیشاپیش می‌رفت و سپاهی انبوه گرد او جمع شدند.

قلمرو زبانی: کافریدون: مخفّف که فریدون / راست: مستقیم، یک‌راست / بیت: چهار جمله / کجا: نقش مسند / راست: نقش قید.
قلمرو ادبی: کنایه: سر اندر کشیدن کنایه از حرکت کردن
قلمرو فکری: کاوه می‌دانست که فریدون کجا پنهان شده است؛ پس مستقیم به راه خود ادامه داد و پیش رفت.

قلمرو زبانی: سالار نو: امیر و پادشاه نو، و منظور فریدون است / غو: بانگ و فریاد / بیت: سه جمله / «ـَ ش»: مفعول
قلمرو ادبی: درگاه و سالار: مراعات نظیر / نو و غو: جناس ناقص اختلافی
قلمرو فکری: کاوه به کاخ فریدون، آن سردار جدید آمد. او را در آنجا دیدند و بانگ و فریاد شوق برخاست.

قلمرو زبانی: گیتی: جهان / پیش: برای، در برابر / وارونه: ناموافق، برگشته، نامبارک / بیت: دو جمله / گیتی و جهان: نقش مفعول / وارونه: مسند
قلمرو ادبی: کنایه: جهان را وارونه دیدن کنایه از شکست خوردن، سرنگون شدن / فریدون و ضحّاک: تضاد
قلمرو فکری: هنگامی که فریدون جهان را آن‌گونه پر از شورش و اعتراض دید، دانست که ضحّاک سرنگون خواهد شد و روزگارش به سر خواهد آمد.

قلمرو زبانی: منزل به منزل: مرحله به مرحله / کینه: خشم، دشمنی، نفرت / داد: عدالت، انصاف / بیت: یک جمله / باد: نقش متمم.
قلمرو ادبی: تشبیه: فریدون به باد تشبیه شده است / مجاز: سر و دل مجاز از تمام وجود / تناسب: سر و دل / جناس ناهمسان (ناقص اختلافی): باد و داد
قلمرو فکری: فریدون به سرعت منازل راه را طی کرد؛ در حالی که سرش پر از کینه و دلش لبریز از عدالت‌خواهی بود.

قلمرو زبانی: به شهر اندرون: دو حرف اضافه برای یک متمم (ویژگی سبکی) / بُرنا: جوان / بُدند: مخفّف بودند /بُرنا و دانا: مسند / شدند در مصراع اول: رفتند / شدند در مصراع دوم: فعل اسنادی / آفریدون: فریدون / هر دو بیت: دو جمله.
قلمرو ادبی: تضاد: برنا و پیر / کنایه: در جنگ دانا بودن کنایه از مهارت داشتن در جنگ / نکته: این دو بیت موقوف المعانی هستند.
قلمرو فکری: در داخل شهر، هر کس که جوان بود یا پیرانی که در جنگ مهارت داشتند، همگی به سمت لشکر فریدون رفتند و خود را از حیله و جادوگری ضحّاک نجات دادند.

فریدون با لشکری از مردم شهر که به یاری‌اش آمده بودند، به رویارویی با ضحّاک آمد و دست به گرز گاو سر برد و «بزد برسرش، ترگ بشکست خُرد» «سروش خجسته» پیام آورد که او را مکُش که هنوز زمان مرگش فرا نرسیده است؛ او را با همین شکستگی به کوه دماوند ببر و همان جا در بندکن. فریدون دو دست و میان ضحّاک را به بندی بست. سپس او را به کوه دماوند و در غاری که «بُنَش ناپدید» بود، سرنگون آویخت.

قلمرو زبانی: گُرز گاوسر: گُرزی که سر آن شبیه سرِ گاو بوده است / تَرگ: کلاه‌خود / سروش: فرشتۀ پیام‌آور، فرشته / خجسته: فرخنده، مبارک / مکُش: نکُش / شکستگی: پریشانی، جراحت، خُرد شدن / میان: کمر / بُن: تَه، پایان، آخر.
قلمرو ادبی: بر و سر: جناس ناقص اختلافی / در بند کردن: کنایه از اسیر و زندانی کردن / سرنگون آویختن: کنایه از شکنجه دادن